สวน.ความคิด

เอนทรี่นี้จะอธิบายการอ่าน��าพ ตามวิธีของสัญลักษณศาสตร์ (semiotics) โดยใช้วิธีหาความหมาย 3 ระดับ อันประกอบด้วย

• Denotation ความหมายโดยตรงที่ได้จากสัญญะ หากเทียบให้เห็น��าพ ถ้ามีคำๆ หนึ่ง ความหมายที่เป็น Denotation นั้นคือความหมายของคำ ที่ปรากฎในพจนานุกรม เป็นความหมายระดับหนึ่ง
• Connotation ความหมายโดยนัยนอกเหนือจากความหมายโดยตรง ไม่ปรากฎชัดเจนหากขาดข้อมูลเชิงวัฒนธรรมที่จำเป็นต่อการตีความ เป็นความหมายระดับสอง
• Myth หรือมายาคติ เป็นสัญญะที่ตอกย้ำถึงแนวคิดใดแนวคิดหนึ่ง โดยทำให้แนวคิดนั้นเป็นเรื่องธรรมชาติ ไม่แปลก ใครๆ ก็ทำกัน ทั้งๆ ที่ทุกสิ่งทุกอย่างในสังคม ไม่เคยเป็นเรื่องธรรมชาติ หากแต่เป็นเรื่องสมมุติโดยกลุ่มวัฒนธรรมหนึ่งๆ ทั้งสิ้น นี่เป็นความหมายระดับสุดท้าย

เพื่อทดสอบว่าเข้าใจหรือไม่ ขอให้ชม��าพต่อไปนี้

Denotation ของ��าพนี้คือ��าพผู้หญิง 6 คนเรียงต่อเป็นแถวหน้ากระดาน ทำหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส แต่งหน้าตาสวยงาม ไกลออกไปคือแถบสีชมพู อยู่ในส��าพแวดล้อมเป็นสนามกีฬา (ให้สังเกตว่า Denotation มิใช่ความหมายที่ “เป็นกลาง” หรือ “ธรรมชาติ” เพราะอย่างน้อยก็ต้องใช้ความเข้าใจทางด้านวัฒนธรรมบางอย่าง อย่างน้อยสุดก็คือ��าษา รู้ว่าสีในแถบไกลๆ คือแถบสีชมพู รู้ว่าแต่งหน้าทำผมแบบนี้้ ก็เรียกว่าสวยงาม)

Connotation ของ��าพนี้คือเป็นรูปเชียร์หลีดเดอร์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ถ้าเป็นชาวต่างชาติก็ย่อมไม่รู้ว่าทำผมแบบนี้ ยืนเรียงแถวทำท่าแบบนี้ แต่งตัวมิดชิดแบบนี้ คือเชียร์หลีดเดอร์ และก็ย่อมไม่รู้ว่าสีชมพูคือสีของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แต่ทำไมเราไม่ตีความว่า อาจเป็นหลีดธรรมศาสตร์ ที่คนถ่าย��าพถ่ายติดธงจุฬาฯ ก็ตอบได้ว่า ถ้าเป็นหลีดธรรมศาสตร์ ก็จะไม่ใช่หน้าตาแนวนี้ การแต่งตัวก็จะไม่ใช่สีจางๆ แบบนี้ ทุกอย่างจะตรงกันข้ามกับหลีดของจุฬาฯ เห็นได้ว่าถ้าไม่มีความรู้ทางวัฒนธรรม จะอ่าน��าพนี้ไม่ได้เลย

แต่ Connotation ยังไม่จบแค่นี้ นอกจากจะเป็นเรื่องอ่านว่า��าพนั้นคือ��าพอะไร หน้าที่อีกอย่างของนักสัญลักษณศาสตร์คือบอกให้ได้ว่า��าพนี้ กำลังถ่ายทอดแนวคิดเชิงนามธรรมอะไรบ้าง แนวคิดแรกคือความสวยงามของผู้หญิง ที่มิได้ออกแนวสวยงามแบบคม ดุดันอย่างธรรมศาสตร์ แต่จะออกสวยงามแบบน่ารัก ใจดี แนวคิดที่สองคือความเป็นระเบียบเรียบร้อย เห็นได้จากผู้ถ่าย��าพเน้นทัศนีย��าพแบบเรียงแถว จนเห็นเด่นชัดถึงความพร้อมเพรียงกัน ของทั้ง 6 คน ทั้งความสวยงามแบบน่ารัก และความเป็นระเบียบเรียบร้อย จะถูกถ่ายทอดไปยังแถบสีชมพูที่อยู่ไกลๆ และถ่ายลงสู่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จึงสรุปความได้ว่า ผู้หญิงจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยสวยแบบน่ารักและมีระเบียบ

Myth ที่��าพนี้กำลังรับใช้มีหลายอย่าง อย่างแรกที่เห็นง่ายๆ คือ มายาคติที่ว่าผู้หญิงจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มีความน่ารักและมีระเบียบ ซึ่งเห็นได้ว่าผู้หญิงแบบนี้ในจุฬาฯ จริงๆ คงมีอยู่น้อยมาก อีกอย่างคือในจุฬาฯ ก็ไม่ได้มีแต่ผู้หญิงน่ารัก แต่ยังมีผู้หญิงที่สวยคมด้วย ซึ่งความงามลักษณะนี้ ถูกละออกไปจากสัญญะนี้ ซึ่งก็น่าจะเป็นความต้องการของผู้คัดเลือกเอง เพราะความสวยแบบสวยคมนั้น ค่อนข้างสื่อถึงความไม่ไร้เีดียงสา ความเอาจริงเอาจัง ความคิดก้าวหน้า เสรี��าพ หลุดกรอบประเพณีโบราณ ซึ่งทั้งหมดล้วนเป็นสิ่งที่จุฬาฯ ไม่มี

มายาคติอย่างที่สองคือ ทัศนคติด้านบวกต่อการการกดขี่ลักษณะปัจเจกชน ที่เราอ่านได้แบบนี้ เพราะเราเริ่มจากดูว่า ��าพแสดงผู้หญิง 6 คน โดยที่ทุกคนทำท่าเหมือนกัน แต่งหน้าทำผมในลักษณะเดียวกัน แต่งตัวแบบเดียวกัน ทำหน้าตายิ้มองศาเดียวกัน และมองต่อไปว่ามุมกล้องเน้น perspective ให้ผู้หญิง 6 คน เรียงกันในลักษณะพร้อมเพรียงกัน ดูแค่นี้ก็เห็นได้ว่า เป็นการกดขี่ความแตกต่างของปัจเจกชน ที่แต่ละคนใน��าพนี้มีอยู่ตามธรรมชาติ อย่างเช่น บางคนอาจชอบผมทรงอีกแบบหนึ่ง อาจชอบแต่งตัวอีกแบบหนึ่ง อาจชอบทำหน้าแบบหนึ่ง หรือยิ้มให้ต่างองศาออกไป แต่ 2 จุดนี้ ยังไม่ทำให้��าพนี้รับใช้มายาคตินี้ แต่จุดสำคัญที่บ่งบอกว่า��าพนี้รับใช้มายาคตินี้คือ มุมกล้องที่งัดสูงอ่อนๆ บ่งบอกถึงการเชิดชู หรูหรา สง่างาม อันเป็นทัศนคติในแง่บวกต่อสิ่งที่อยู่ตรงหน้า ประกายตาของหลีดคนแรกก็บ่งบอกถึงทัศนคติที่ดีี ต่อการกดขี่แบบนี้เช่นกัน ซึ่งหากสรุปให้เข้าใจในประเด็นนี้คือ ��าพนี้แสดงให้เห็นว่าเกียรติ��ูมิจุฬา เกิดจากการกดขี่ความแตกต่างของปัจเจกชน ให้ลดลงเหลือแต่��าพลักษณ์แบบเหมือนๆ กัน

มายาคติอย่างที่สาม ให้เริ่มจากการถามว่า “ทำไมต้อง…?” เพื่อเปิดเผยชุดสัญญะอื่นๆ นอกจากที่ปรากฎใน��าพ และจะได้เกิดความสงสัยว่าทำไมไม่เลือกสัญญะอื่นๆ ในที่นี้คือ ถามว่า “ทำไมต้องมีแต่ผู้หญิงใน��าพ?” เช่นนี้ก็จะเปิดเผยความเป็นไปได้ ที่จะแทน��าพหลีดผู้หญิงด้วย หลีดผู้ชาย หลีดกะเทย หลีดเต้นบ้าบอ ทำไมไม่ เลือกหลีดกะเทย หรือหลีดเต้นบ้าบอ จะเห็นได้ว่าจุดประสงค์ของผู้ถ่าย��าพใน��าพนี้ คือแสดงความสวยงาม เป็นระเบียบเรียบร้อย สง่างาม ดังนั้นหลีดกะเทย หลีดเต้นบ้าบอไม่สามารถทำให้ผู้ถ่าย��าพบรรลุวัตถุประสงค์ได้ พูดให้ชัดคือ ��าพนี้ตอกย้ำความเชื่อที่ว่ากะเทยไม่สวย ไม่เป็นระเบียบเรียบร้อย คนเต้นแร้งเต้นกาไม่เป็นระเบียบเรียบร้อย มีแต่ความวุ่นวายสนุกสนานแต่เพียงอย่างเดียว ทีนี้มาถามอีกว่า ทำไมไม่ใช่หลีดผู้ชาย เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับธรรมชาติทางมนุษยวิทยาของการถ่าย��าพ นั้นคือการถ่าย��าพคือการทำให้สิ่งนั้นดำรงอยู่สืบเนื่องไป ในฐานะ “วัตถุ” ของผู้ถ่าย��าพ ยกตัวอย่างให้ง่ายๆ คือ เราเจอคนๆ หนึ่งที่ไม่รู้จัก แต่เรามีความชื่นชอบต่อคนๆ นั้น เราจึงถ่าย��าพคนนั้น แล้วต่างคนก็ต่างแยกกันไป คนๆ นั้นสำหรับเราแล้วก็จะดำรงอยู่สืบเเนื่องไป แต่เป็นไปในลักษณะที่ไม่สามารถพูดคุยโต้ตอบกับเราได้ นอกจากนี้เราสามารถทำทารุณกรรมต่อ��าพๆ นั้นโดยบุคคลใน��าพไม่มีสิทธิโต้แย้งเราได้ จึงเห็นได้ว่าคนใน��าพ ได้ลดระดับจากมนุษย์จริงๆ ลงสู่วัตถุอย่างหนึ่งของผู้เป็นเจ้าของเท่านั้น สาเหตุที่เราพอตอบได้ในขั้นแรกเมื่อรู้เช่นนี้ ก็คือว่า ที่ไม่มีรูปหลีดผู้ชายมาปนใน��าพ เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ถ่าย ไม่ต้องการให้ดำรงอยู่ต่อไป แต่สาเหตุที่ข้าพเจ้าเห็นว่าสำคัญกว่าคือ ความคิดที่ว่า ผู้หญิงเท่านั้นที่มีคุณลักษณะ “ทำให้เป็นวัตถุได้” สาเหตุที่รองรับแนวคิดนี้ต้องอ้างไปถึงแนวคิด “The Gaze” ประกอบกับความคิดที่ว่าโลกของศิลปะ ถูกควบคุมด้วยสายตาแบบผู้ชายมาตลอด ไม่ว่าจะเป็นเกณฑ์ประเมินคุณ��าพงาน เนื้อหาใน��าพ วิธีการทำงาน ล้วนถูกกำหนดโดยอคติของผู้ชายทั้งนั้น งานศิลปะคือผลงานของสายตาผู้ชาย ดังนั้น ��าพๆ นี้ไม่ว่าคนถ่ายจะเป็นชายหรือหญิง เมื่อมันเป็นงานศิลปะ ก็เหมือนจะมีจิตใต้สำนึกบางอย่างที่ถอนไม่ออก ว่าต้องทำตามแบบสายตาผู้ชายจึงจะได้ผลดี นี่เป็นสาเหตุทางมนุษยวิทยา ที่อธิบายได้ว่าทำไม��าพ portrait ผู้หญิงจึงมีสถานะความเป็น “ศิลปะการถ่าย��าพ” มากกว่า��าพกะเทย ��าพผู้ชาย ��าพหลีดเต้นแร้งเต้นกา สรุปให้ชัดอีกครั้งว่า ��าพนี้สนับสนุนมายาคติที่ว่า่ ผู้หญิงเท่านั้นที่จะถูกลดเป็นวัตถุได้ และสายตาของผู้ชายเท่านั้น ที่เป็นเกณฑ์อันเลอเลิศสำหรับตัดสินศิลปะการถ่าย��าำพ

มายาคติทั้งสามนี้ ถูกทำให้เป็นเรื่องธรรมชาติ หรือไม่ใช่เรื่องร้ายแรงผิดแปลกอะไร โดยฝีมือของการจัด��าพ จัดเรื่องราวของช่าง��าพคนนี้ และผู้อ่าน��าพที่ไร้เดียงสา ก็จะพลอยเชื่อไปด้วยว่า ไม่ใช่เรื่องผิดธรรมชาติอะไร ใครๆ ก็ทำกัน ทั้งที่ความจริงเป็นเรื่องขัดต่อสิทธิ เสรี��าพที่บ้านเมืองนี้รับรองไว้

คราวหน้าจะมาต่อด้วยการอ่าน��าพนี้

ขอให้ไปเตรียมตัวมาล่วงหน้า